Poreklo i razvoj feminizma
SOURCE: www.differentia-nis.org
Kao politički termin, feminizam je bio izum 20. veka, a u svakodnevnom jeziku uobičajen je tek od 60-tih godina. (Termin “feminist” prvi put je upotrebljen u 19. veku kao medicinski termin kojim se opisuje ili feminizacija muškaraca ili maskulinizacija žena.) U modernoj upotrebi, feminizam je uvek u vezi sa ženskim pokretom i pokušajem unapređivanja društvene uloge žena.
Kao takav, on se vezuje za dva osnovna verovanja: da su žene, zbog svog pola, u nepovoljnom položaju; i da ovaj nepovoljan položaj može i treba da se preokrene. Na ovaj način, feministkinje osvetljavaju ono što one vide kao politički odnos između polova, prevlast muškaraca i podređenost žena u većini društava, ako ne i u svima. Ipak, feminizam takođe karakteriše različitost gledišta i političkih pozicija. Ženski pokret se borio, na primer, za ciljeve koji sežu od dobijanja prava glasa za žene, ustanovljenja jednakog pristupa obrazovanju i povećanja broja žena na elitnim položajima u javnom životu, do legalizacije abortusa, prestanka obrezivanja žena i ukidanja restriktivnih ili ponižavajućih pravila odevanja. Slično tome, feministkinje su usvajale kako revolucionarne, tako i reformističke političke tradicije, a feministička teorija se povremeno oslanjala na potpuno različite političke tradicije i vrednosti.
Sve do 60-tih godina, rodne razlike su se retko smatrale politički zanimljivim ili važnim. Ako su vrlo različite društvene, ekonomske i političke uloge muškaraca i žena uopšte razmatrane, obično su smatrane “prirodnim” i zato neizbežnim. Na primer, muškarci, a verovatno i većina žena su prihvatali da proste činjenice biologije nameću neku vrstu podele rada u društvu na muške i ženske poslove: zbog činjenice da rađaju i doje decu, žene su pogodne da vode brigu o domaćinstvu, dok su muškarci, zbog veće fizičke snage, pogodni da rade izvan kuće, u javnom svetu rada. Uobičajena politička teorija, obično potpuno ignorišući rodne razlike, imala je svoj udeo u održavanju takvih verovanja. Zaista, za feminizam se može reći da raskrinkava “mobilizaciju pristrasnosti” koja je tradicionalno delovala u okviru političke teorije, pomoću koje su generacije muških mislilaca, nespremnih da ispitaju privilegije i moć koje je uživao njihov pol, uspevale da ulogu žene drže podalje od političkog programa.
Mada je termin “feminizam” možda skorašnjeg porekla, feministička gledišta su našla svoj izraz u mnogim različitim kulturama i njihovim tragom može se stići čak do antičkih civilizacija Grčke i Kine. Knjiga o gradu žena Kristen de Pisan /Christine de Pisan/, objavljena u Italiji 1405. godine koja beleži dela slavnih žena iz prošlosti i brani pravo žena na obrazovanje i politički uticaj, nagovestila je mnoge od ideja modernog feminizma. Ipak, organizovan ženski pokret nije se razvio sve do 19. veka. Kao prvi tekst modernog feminizma obično se uzima Odbrana prava žena (1792) Meri Vulstonkraft koji je pisan na fonu Francuske revolucije. Do sredine 19. veka, okosnica ženskog pokreta je postala borba za žensko pravo glasa, pravo da glasaju, borba koja je bila inspirisana progresivnim proširivanjem prava glasa za muškarce. Ovaj period se obično označava kao “prvi talas feminizma”, a karakterističan je po zahtevu da žene treba da uživaju ista zakonska i politička prava kao i muškarci. Žensko pravo glasa je bilo glavni cilj feminizma, jer se verovalo da, kad bi žene mogle glasati, brzo bi iščezli svi drugi oblici polne diskriminacije ili predrasuda.
Ženski pokret je bio najjači u zemljama u kojima je politička demokratija bila najnaprednija; žene su zahtevale prava koja su njihovi muževi i sinovi u mnogim slučajevima već uživali. U SAD, ženski pokret je nastao tokom 40-tih godina 19. veka, delimično inspirisan borbom za ukidanje ropstva. Slavna konvencija Seneka Fols /Seneca Falls/, održana 1848. godine, označila je rođenje pokreta za ženska prava Sjedinjenih Država. Tada je usvojena Deklaracija o osećanjima koju je napisala Elizabet Kedi Stenton /Elizabeth Cady Stanton/ (1815-1902) koja se svesno oslanjala na jezik i principe Deklaracije o nezavisnosti i između ostalog, zahtevala pravo glasa za žene. Godine 1869. osnovano je Nacionalno udruženje za žensko pravo glasa koje su predvodile Stentonova i Suzan B. Entoni /Susan Anthony/ (1820-1906), a 1890. godine, ono se ujedinilo s konzervativnijim Američkim udruženjem za žensko pravo glasa. Slični pokreti su se razvili i u drugim zapadnim zemljama. U Velikoj Britaniji, organizovani pokret se razvio tokom 50-tih godina 19. veka, a 1867. godine Donji dom je odbacio prvi predlog za žensko pravo glasa, amandman na Drugi reformski akt, koji je predložio Džon Stjuart Mil. Britanski pokret za žensko pravo glasa je, nakon formiranja Ženske društvene i političke unije 1903. godine koju su predvodile Emelin Pankherst /Emmeline Pankhurst/ (1858-1928) i njena kćerka Kristabel /Christabel/ (1880-1958), usvajao sve militantnije taktike. Iz svoje tajne baze u Parizu, Pankherstove su koordinirale borbu direktne akcije, u kojoj su “sifražetkinje” izvodile masovne napade na svojinu i organizovale niz javnih demonstracija koje su imale veliki publicitet.
“Prvi talas” feminizma se završio nakon što su žene dobile pravo glasa koje je prvi put uvedeno 1893. godine, na Novom Zelandu. 1920. godine, 19. amandmanom na Ustav Sjedinjenih Država daje se pravo glasa američkim ženama. U Velikoj Britaniji, pravo glasa je bilo prošireno na žene 1918. godine, ali još jednu deceniju one nisu postigle jednaka glasačka prava kao muškarci. Ironija je sudbine da je osvajanje prava glasa, u mnogim pogledima, oslabilo i podrilo ženski pokret. Borba za žensko izborno pravo ujedinjavala je i inspirisala pokret, dajući mu jasan cilj i koherentnu strukturu. Osim toga, mnoge aktivistkinje su naivno verovale da su, dobivši izborna prava, žene postigle punu emancipaciju. Ženski pokret je obnovljen tek pojavom “drugog talasa” feminizma 60-tih godina 20. veka.
Objavljivanje dela Beti Fridan /Betty Friedan/ Mistika ženskog roda 1963. godine mnogo je značilo za pokretanje feminističke misli. Fridanova je krenula da istraži ono što je nazvala “bezimeni problem”, frustraciju i nesreću koje mnoge žene doživljavaju kao rezultat toga što su ograničene na uloge domaćica i majki. “Drugi talas” feminizma je priznao da ostvarenje političkih i zakonskih prava nije rešilo žensko pitanje. I zaista, feminističke ideje i argumenti su postajali sve radikalniji, a povremeno su bili i revolucionarni. Knjige kao što su Polna politika (1970) Kejt Milet /Kate Millet/ i Ženski evnuh (1970) Džermejn Grir, usredsređujući pažnju na lične, psihološke i polne aspekte ženskog ugnjetavanja, pomerile su granice onoga što se prethodno smatralo “političkim”. Cilj “drugog talasa” feminizma nije bio samo politička emancipacija, već “žensko oslobađanje”, cilj koji je došao do izraza u idejama rastućeg Pokreta za oslobođenje žena. Takav cilj nije se mogao postići samo političkim reformama ili zakonskim promenama, već je zahtevao, dokazivale su moderne feministkinje, radikalan i možda revolucionaran proces društvene reforme.
Od prvog procvata radikalne feminističke misli krajem 60-tih i početkom 70-tih godina, feminizam se razvio u osobenu i etabliranu ideologiju čije ideje i vrednosti osporavaju većinu osnovnih pretpostavki konvencionalističke političke misli. Feminizam je uspeo da rod i perspektive roda uspostavi kao važne teme u nizu akademskih disciplina i da podigne svest o pitanjima roda u javnom životu uopšte. Do 90-tih godina, feminističke organizacije su nastale u svim zapadnim zemljama i većem delu sveta u razvoju. Međutim, ovi razvoji su išli uporedo s dva procesa. Prvi je proces deradikalizacije, a time i otklon od ponekad beskompromisnih pozicija koje su bile karakteristične za feminizam ranih 70-tih. Ovo je dovelo do popularnosti ideje “post-feminizma” koja sugeriše da se ženski pokret, pošto su feministički ciljevi uglavnom postignuti, kreće “dalje od feminizma”. Drugi proces je proces fragmentacije. Umesto da prosto izgubi svoju radikalnu ili kritičku oštricu, feministička misao prolazi kroz proces radikalne diversifikacije zbog čega je nadalje teško, a možda i nemoguće, identifikovati “zajednički imenitelj” feminizma. Pored toga, “jezgru” feminističkih tradicija - liberalnom, socijalističko/marksističkom i radikalnom feminizmu - moraju se danas dodati postmoderni feminizam, psihoanalitički feminizam, crnački feminizam, lezbijski feminizam, itd.
Endru Hejvud, Političke ideologije: Uvod, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2005, str. 252-255.
Tekst je preuzet sa sajta Centra za građansku politiku i kulturu Differentia
