Tipovi slovenskih kuća
THUMBNAIL: www.bau-xi.com
AUTHOR: Milenko Radović
Spontana smišljenost, kreativna maštovitost i umeće samoukih narodnih graditelja rezultirali su staništima iz vanredne prilagođenosti životu, radu i sredini. To se ispoljavalo ne samo u izgledu i prostornoj organizaciji seoskih stambenih kuća i pratećih objekata nego gotovo kod svih drugih spoljnih i unutrašnjih funkcionalnih i umetnički oblikovanih delova i detalja.
Pri građenju staništa narodni neimari su s neverovatnom sposobnošću procenjivali klimatske prilike i prirodu tla. Korišćenjem građevinskog materijala koji je sredina pružala stvarali su nesvakidašnje primere arhitektonskog identiteta određenih područja. Pri tome su određeni značaj imali privredne prilike, zanimanje i način života stanovnika, kao i strujanja koja su tokom istorijskih zbivanja nailazila iz raznih kulturnih sfera.
Tako se, polazeći od jugozapada i juga prema severnim krajevima, smenjuju pojasevi raznih oblika i različito sagrađenih kuća tradicionalnog neimarskog iskustva i umeća, u području golog krasa - kakvi su severnodalmatinski predeli Kninske krajine, istočne Hercegovine, deo Crne Gore, kao i samo Crnogorsko primorje - kuće su građene od kamena, često i s krovom od kamenih ploča.
U planinskom i šumovitom dinarskom području - od zapadnog dela srpske krajine i Bosne pa preko istočnih padina Crne Gore i gotovo celom zapadnom Srbijom - prostire se tip kuće brvnare, sa zidovima obrazovanim od brvna i visokim krovom pokrivenim daščanom “šindrom”. Treće veliko područje koje ne obiluje šumama - južni, središnji i istočni delovi Srbije - usvojilo je kombinovani sistem građenja. Kuće su s drvenim kosturom koji se ispunjava lakšim materijalom i blatom. To je kuća “bondručara”, ili, s obzirom na rasprostranjenje u dolini reke Morave, “moravska kuća”.
Na severu, u Panonskoj ravnici - Vojvodina, Baranja i deo Slavonije - gde je zemlja najpodesnija za oblikovanje, građene su kuće od naboja tj. nabijanjem zemlje, ili od ćerpiča, pečene cigle. Za sve ove osnovne tipove kuća, s bitnim razlikama u spoljnom izgledu, za starije oblike karakteristična su dva prostora - “kuća” s ognjištem i soba, ispred kojih može biti i trem. U okruženju svakog doma - okućnici, s privrednim i pomoćnim zgradama, narodni neimari ispoljavali su i svoj smisao za organizaciju životnog i privrednog prostora.
Najraniji prostorni oblik kuće u našim predelima svakako je jednodelna prostorija u kojoj se odvijao ceo kućevni život. Prostornih podela u njoj nije bilo već samo namenskih raspodela prostora kao što su određena mesta - položaji za ognjište, ležajeve, pripremu hrane, police i dr. Dalji razvoj se sastojao u delenju prvobitnog prostora na dva dela ili dodavanjem nove prostorije postojećem. Na ovaj način novodobijeni prostor je najčešće soba za spavanje dok prethodno zadržava prvobitnu namenu. U njemu ostaje ognjište kao dominantno mesto oko koga se okupljaju svi članovi porodice i ono postaje i pojmovno i simbolično žiža i ukrsna tačka celokupnog kućnog života. Taj prostor je od uvek nazivan kućom. Objekat u kome je bilo ognjište označavan je kao kuća i kod proširenog stanovanja pri više zgrada. Sve ove druge zgrade dobijale su svoje nazive kao vajat, soba, čardak i sl. Kuća je međutim bila i ostala prostor ili objekat sa ognjištem.
Na prostoru južno od Save i Dunava razvijala su se u osnovi dva tipa kuće. Jedan dominantni tip, od etnoistraživača nazvan “dinarska brvnara” i drugi koji je dobijen strujanjem sa juga duž vardarsko-moravske prirodne veze i saobraćajnice između srednje Evrope i bliskog Istoka. U zavisnosti od lokalnih uslova i jedan i drugi bivaju kroz vreme modificirani i prilagođavani tim uslovima. Tako imamo da se jedan isti tip u svojoj materijalizaciji javlja kao brvnara, polubrvnara, bondručara, čatmara od kamena, sve do zidane kuće od opeke. To svoje stanište naš predak je vrlo spretno prilagođavao tlu, njegovoj geografiji, klimatskim i vremenskim promenama ali i svome osećanju za potrebe dana i trajanja.
Bitne potrebe i prisutne uslovnosti predodređuju duhovno obeležje čoveka određenog tla i podneblja. To njegovo osećanje za najnužnije potrebe kućevnog života kao i duhovna snaga za samoodržanje, jačanje i razvoj porodice čine da svi prostori, njihova organizacija, odnosi i veličine budu na neki način podređeni tome osećanju i obeležju.
Davno je uočeno da se ljudi određenih lokaliteta kao i oblici i izrazi njihovih kuća poistovećuju. Ti svi oblici nisu stvar nekog ukusa već odraz načina borbi, rada, življenja i stanovanja.
